اپرای مولوی و خوانندگی شما در این اثر چطور شکل گرفت؟

یک روز پنجشنبه آقای بهروز غریب‌پور با من تماس گرفت و از اجرای نمایشی صحبت کرد به‌نام اپرای عروسکی مولوی و گفت نقش شمس را برای من در نظر گرفته است. انگار در ناخودآگاهم خواندن به‌جای چنین شخصیتی را آرزو داشتم. چون با شور و شوق و بی‌درنگ پذیرفتم و دلیل این پذیرش هم تجربه و استادی آقای غریب‌پور در اپرای عروسکی بود و هم علاقه‌ی زیادی که به مولانا و شمس دارم و از ارادتمندان این دو شخصیت هستم. بر همین اساس به استودیو پاپ رفتم؛ جایی که موسیقی این اثر در حال ضبط شدن بود. آقای عبدی، آهنگساز این اثر هم در استودیو حضور داشت. اولین بار بود که با آقای عبدی ملاقات می‌کردم. در استودیو کار را شنیدم. به‌قدری این کار و آوازهایی که خوانده شده بود قوی و تأثیرگذار بود که به کارگردان اپرای مولوی گفتم اگر امروز جایی قرار نداشتم، همین الآن با شما همراه می‌شدم و کار را ضبط می‌کردیم.

به همین زودی و با این شتاب؟

تنها وقتی که برای ضبط در اختیارشان بود، دو روز بعد بود. آقای غریب‌پور به من یک روز وقت داد تمرین کنم. من پذیرفتم و کار ضبط از روز شنبه آغاز شد. ساعت سه بعد از ظهر وارد استودیو شدیم و ضبط حدود شش، هفت تمام شد. بعد از آن من و آقای محمد معتمدی باید به استودیو می‌رفتیم و بخش‌های مربوط به گفت‌وگوی شمس و مولانا را به انجام می‌رساندیم. قرار بر این بود با شعرهایی که در دست داشتیم قطعاتی را بداهه اجرا کنیم. نظر آقای غریب‌پور این بود که این‌طوری کار بهتر از آب درمی‌آید. و من هم فکر می‌کنم که چنین بود. من از آقای غریب‌پور درخواست کردم چون با بعضی از این شعرها برای اولین بار است که روبه‌رو می‌شوم بهتر است یک بار آنها را با هم مرور کنیم. یکی، دو ساعت هم ضبط این بخش، زمان برد. خوشبختانه حاصل کار آن‌قدر لذت‌بخش بود که هر بار آن را گوش می‌کنم احساس خوبی نسبت به آن دارم. این تجربه برایم بسیار جالب بود که با خواننده‌ای دیگر به‌صورت سؤال و جواب آواز بخوانیم و آقای معتمدی بسیار توانا و قوی خواند و این موضوع لذت کار را برایم دوچندان می‌کرد. به‌طوری که لازم نبود اجراها را چندبار ضبط کنیم و کارمان دچار تأخیر شود. وقتی کار به پایان رسید، احساس کردم کاری انجام شده که می‌توانم روزی به آن ببالم.

بعد از ضبط هم آیا کار را شنیدید؟

بعد از یک هفته، یک نمونه از اثر ضبط‌شده را شنیدم. به‌نظرم آمد که باید یکی، دو جا آواز روی موسیقی جابه‌جا شود که آنها را رفع کردیم. بعد از آن هم آقای غریب‌پور بخش دیگری را به نقش شمس اضافه کردند. بعد از اجرای آن بخش هم مرحله‌ی میکس انجام شد و کار به پایان رسید. نسخه‌ی نهایی را در منزل بارها و بارها شنیدم و از آواز همکارانم در این اثر لذت بسیار بردم. بعد از اجرای عمومی اپرا، به‌همراه خانواده کار را دیدیم و لذت بصری هم از این کار بردیم.

این شتاب‌زدگی آیا باعث اعتراض شما به کارگردان اثر نشد؟

من همیشه دوست دارم برای اجرای هر اثری فرصت فکر کردن و تأمل داشته باشم. اما برای کسی که کار حرفه‌ای انجام می‌دهد، چنین تجربه‌هایی عادی و طبیعی است و ممکن است باب میل ما نباشد که فرصتی برای اندیشیدن و تأمل کردن وجود نداشته باشد. اما زندگی در دنیای حرفه‌ای ایجاب می‌کند از این تجربه‌ها هم داشته باشیم. البته ملودی بخش اعظم این کار از قبل نوشته شده بود. طبیعتاً اگر کاری بود که نیاز داشتم برایش آوازی را طراحی کنم، نیاز به زمان بیشتری داشتم. از طرفی آن‌قدر علاقه‌مند به همکاری در این پروژه بودم که ترجیح دادم سختی و دشواری‌اش را به جان بخرم و کار را انجام دهم.

البته شما خواننده‌ی امتحان‌پس‌داده‌ای هستید. خاطرم هست چند سال پیش، آقای درویشی از اجرای موسیقی فیلم «شهرآشوب» سخن می‌گفت و اعتقاد داشت همایون شجریان هم استعداد غریب دارد و هم پشتکاری قابل قبول. خود من هم اعتقاد دارم شما در اجرای کارهای سخت‌تر راحت‌تر هستید. این‌طور نیست؟

چیزی که در ارائه‌ی یک اثر هنری مهم است، آن انرژی است که هنرمند از کار می‌گیرد و متقابلاً آن را به اثر می‌دهد. بی‌اغراق می‌گویم که این کار انرژی زیادی داشت که به من نیرو می‌داد برایش به‌سرعت آماده شوم و از اجرای آن لذت ببرم. از طرفی موسیقی اثر و زحمتی که خوانندگان دیگر این اپرا کشیده بودند، انرزژی مثبت و فوق‌العاده‌ای را برای این اثر به ارمغان آورده بود و من چون جزء آخرین کسانی بودم که به این اثر دعوت می‌شدم، طبیعتاً این شانس را داشتم که این پروژه را کامل بشنوم و از آن انرژی بگیرم. شاید بتوان نام دیگری بر این انرژی گذاشت و به آن گفت شور و اشتیاق.

همان چیزی که مولانا با آن روبه‌رو شد.

بله، دقیقاً شور و شوقی که آدم را وامی‌دارد مثل بچه‌ها از شادی و وجد بالا و پایین بپرد. همین حس باعث شد من شور و انگیزه‌ای پیدا کنم که از جنسی دیگر بود.

موسیقی این اثر همان‌طور که می‌گویید پر از شور و شوق است؛ با چهارگاه آغاز می‌شود و به ماهور می‌رود و در نوا سیر می‌کند و همان حسی را که مولوی با آن روبه‌رو بوده یا دست کم بخشی از آن حس را به مخاطب القا می‌کند. سخن شما درباره‌ی شور و شوق و شیدایی آیا تنها به‌خاطر موسیقی است؟

شوری که من به آن اشاره کردم، تنها عاملش موسیقی نبود. موسیقی، اجرا، آوازها، کارگردانی، صحنه‌پردازی و ... همه چیز دست به دست هم داد تا اثری منحصر به فرد خلق شود. کاری که آقای غریب‌پور در انتخاب و گزینش شعر انجام داده‌اند، به‌نظرم شاهکار است. چون تمامی دیالوگ‌ها از اشعار مولانا انتخاب شده است. من قبلاً کاری از آقای عبدی نشنیده بودم و از نزدیک با ایشان آشنا نبودم. به‌نظرم ایشان بسیار خوب و جذاب کار کرده‌اند و احساسم این است که موسیقی آقای عبدی که با همکاری ارکستر اوکراینی اجرا شده، قابل‌تأمل و بسیار شنیدنی است.

تا چه اندازه با موسیقی‌هایی از این دست موافقید (موسیقی‌هایی که همراه با یک اثر نمایشی مثل تئاتر، اپرا، فیلم و ... اجرا می‌شوند) و این موسیقی از نظر شما چقدر در فهم عام و لذت خاص از شعر، نمایش، فیلم و موسیقی تأثیرگذار است؟

فکر می‌کنم هر کاری که حرفی برای گفتن دارد و این حرف به درد جامعه‌ی انسانی بخورد، ارزنده و تأثیرگذار است.

و تئاتر را چقدر در رسیدن به این هدف سهیم می‌دانید؟

این هنرها به تنهایی قادر به بیان هستند و در این راه موسیقی مستقل‌تر به نظر می‌رسد؛ اما در کنار هم قرار گرفتن این هنرها بسیار مؤثر است. من اعتقاد دارم این دو هنر یعنی تئاتر و موسیقی می‌توانند مکمل خوبی برای یکدیگر باشند.

در اپرای مولوی تجربه‌ای منحصر به فرد رخ داده است؛ چند خواننده‌ی جوان، حدوداً ۲۰نفر در کنار هم به اجرای برنامه می‌پردازند. در گذشته این اتفاق در اندازه‌ای محدودتر انجام گرفته و مثلاً دو سه خواننده در کنار هم برنامه‌ای نمایشی را اجرا کرده‌اند. اما این اثر از لحاظ تعداد خواننده‌هایش منحصر به فرد است. این تجربه برای شما هم آیا با این حس همراه بود؟

بله کاملاً موافقم. ما در موسیقی ایرانی کارهای جمعی از این دست خیلی کم انجام داده‌ایم و این نوع کارها می‌تواند خیلی جذاب باشد. با این کار جلوه‌ای از اتحاد میان خوانندگان جوان شکل گرفت؛ تجربه‌ای که جز یافتن زبان همدلی معنایی نداشت.

این کار و کارهایی از این دست می‌تواند دوباره تکرار شود؟

به این راحتی که می‌گویید نیست. همه چیز باید دست به دست هم بدهند تا کاری چنین ارزشمند پدید بیاید. به‌نظر من موسیقی ما و استعدادهای زیادی که در این عرصه داریم می‌توانند این زبان همدلی را پیدا کنند تا مثل نقش‌های قالی به هم بپیوندند و نقشی بزرگ و واحد و در عین حال بسیار زیبا را بیافرینند.

نمونه‌ی این همدلی را مخاطبان اپرای مولوی وقتی بیشتر درک می‌کنند که گفت‌وگوی بی‌نظیر شمس و مولانا و به بیانی بهتر همایون شجریان و محمد معتمدی را می‌شنوند. این اتحاد و همدلی آیا در استودیو و هنگام اجرا به دست آمد؟

من با آقای معتمدی از طریق کارهایش آشنا بودم و چنین تجربه‌ای با او نداشتم. وقتی وارد استودیو شدیم من خیلی نگران بودم که این کار چطور خواهد شد؛ اما به محض آنکه جمله‌ی اول را آغاز کردیم، به یک‌باره خیالم راحت شد. چون دیدم این پیوند برقرار شد و همدلی شکل گرفت. از آنجا که ایشان خیلی توانا، مسلط و آشنا به ظرافت‌هاست، فارغ از مسائلی که دست و پای خواننده را برای اجرا می‌بندد، دل یکدله کردیم و گفت‌وگو آغاز شد و این دیالوگ خیلی روان و دوست‌داشتنی از کار درآمد.

درباره‌ی صداسازی در اپرای مولوی چه نظری دارید؟

من معتقد بودم کاراکتر شمس می‌توانست صدایی پیرتر داشته باشد و از طرفی این امکان نبود که بخواهم صدای خود را پیرتر جلوه دهم. چون دست و پای من را برای اجرای نت‌های اوج و جملات تکنیکی و پیچیده می‌بست. در شروع کار نیز به این نکته اشاره کردم و نظرم را به آقای غریب‌پور گفتم؛ اما اندیشه‌های جوان شمس، شاید باعث شد آقای غریب‌پور صدایی با سن و سال مرا برای آن انتخاب کند. البته برخی نقش‌ها بودند که صدایی پیر داشتند و دوستان جوان با صداسازی به‌خوبی از عهده‌ی اجرا برآمدند.

نکته‌ی جالب اپرای مولوی که تقریباً پنهان مانده این است که به ما گوشزد می‌کند چقدر خواننده‌ی جوان موفق و با تنوع صدایی بسیار داریم. شما چه حسی درباره‌ی خوانندگان این اثر که به نوعی رقیبان رفیق، یا رفیقان رقیب شما به‌شمار می‌آیند، دارید؟

تا به حال احساس رقابت با کسی نداشته‌ام. در درجه‌ی اول آنها را تحسین می‌کنم؛ چون کار موسیقی کردن به این شکل، سخت و دشوار است و نیاز به همتی بالا دارد. هر خواننده‌ی حرفه‌ای برخی اصول اولیه را باید رعایت کند. از جمله اینکه فالش نخواند، از لحاظ تکنیکی برخی مراحل را گذرانده باشد، از لحاظ حسی و بداهه‌خوانی هم تجربه‌ای قابل قبول داشته باشد و از آنجا که موسیقی چیزی جز صدا، ریتم و سکوت میان این دو نیست، پشت سر گذاشتن این نکات ضروری به‌نظر می‌آید. خوانندگان جوانی که امروز خوب فعالیت می‌کنند، این مراحل را گذرانده‌اند و اغلب‌شان تجربه‌ی کافی برای ارائه‌ی آثار قابل قبول را دارند؛ جامعه‌ی ما شاید به این شکل به کار خوانندگی نگاه نمی‌کند. در صورتی‌که رعایت تکنیک، ظرافت، خلاقیت و دقت در درست خواندن و اجرای دقیق و ... جزء اصول اولیه‌ی خوانندگی در موسیقی ایرانی است. من فکر می‌کنم خوانندگان امروز ایران خیلی مستعد هستند. اغلب‌شان گوش موسیقی قوی دارند، بیشترشان ریتم را خوب می‌شناسند، برای اجرای اثر دقت و وسواس دارند و هر کاری را نمی‌خوانند و خیلی نکات دیگر را رعایت می‌کنند که باعث افتخار است. من که از کارشان لذت می‌برم.

بنابراین کار هم‌سن و سال‌هایتان را گوش می‌کنید؟

من با علاقه موسیقی دوستان را می‌شنوم، خیلی وقت‌ها، از کار آنها بیشتر از کار خودم لذت می‌برم. شاید به این دلیل که به کارهای خودم دید انتقادی دارم.

چند روز پیش گلایه‌های آقای معتمدی درباره‌ی تبلیغات اپرای مولوی روی برخی سایت‌های خبری منتشر شد، اگر چه این گلایه‌ها مربوط به کارگردان اثر بود، شما چه نظری در این باره دارید؟ [پاسخ بهروز غریب‌پور]

آقای معتمدی برای من خیلی عزیز است و عمیقاً دوستش دارم. به‌نظر من آقای معتمدی با درخششی که در این کار داشته، هر قدر به ایشان پرداخته شود باز هم کم است.

منبع: روزنامه‌ی «بهار»، شماره‌ی ۱۲۸، چهارشنبه ۲۸ بهمن ۱۳۸۸

گفت‌وگو: عزت‌اله الوندی

تایپ و بازنشر: وبلاگ دوست‌داران همایون شجریان

به گزارش وبلاگ دوست‌داران همایون شجریان، به نقل از سایت شرکت دل‌آواز، همایون شجریان به‌همراه گروه «همنوازان حصار» به آهنگسازی و سرپرستی علی قمصری، به‌زودی کنسرت‌های خود را در سال ۸۸ آغاز می‌نمایند.

این برنامه شامل قسمت‌هایی از آلبوم‌های «نقش خیال» و «آب، نان، آواز» می‌باشد. گفتنی‌ست آلبوم «نقش خیال» در سال ۸۴ منتشر شده و آلبوم «آب، نان، آواز» هم طبق شنیده‌ها به‌زودی عرضه خواهد شد.

همنوازان این گروه را علی قمصری (آهنگساز و نوازنده‌ی تار)، سهراب پورناظری (کمانچه)، سامان صمیمی (کمانچه)، نگار خارکن (کمانچه آلتو)، مصباح قمصری (بم‌کمان)، علی‌اصغر عربشاهی (تار)، نوشین پاسدار (عود)، حسین رضایی‌نیا (دف)، همایون نصیری (دمام و سازهای کوبه‌ای) و آیین مشکاتیان (تنبک و کوزه) تشکیل می‌دهند. در واقع اکثر افراد این گروه را هنرمندانی تشکیل می‌دهند که تابستان سال گذشته در قالب گروه «اشتیاق» کنسرتی را با علیرضا قربانی در مجموعه‌ی فرهنگی تاریخی کاخ نیاوران برگزار کردند.

اخبار مربوط به تاریخ و محل برگزاری کنسرت‌ها و نحوه‌ی تهیه‌ی بلیت از طریق سایت شرکت فرهنگی هنری دل‌آواز (www.delawaz.com) متعاقباً به اطلاع علاقه‌مندان خواهد رسید.

پی‌نوشت: کنسرت همایون شجریان و گروه «همنوازان حصار» در شهر تبریز که طبق اخبار غیررسمی قرار بود در روزهای ششم و هفتم اسفندماه برگزار شود، لغو شد. مدیر کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان آذربایجان شرقی، حضور دو نوازنده‌ی زن را دلیل اصلی عدم امکان برگزاری کنسرت دانسته و می‌گوید شرایط شهر تبریز با دیگر شهرها متفاوت است! مشروح خبر را بخوانید...

پاره‌ی دوم سخنان استاد محمدرضا شجریان در شانزدهمین نشست انجمن بازیگران ایران، در پی می‌آید. بخش نخست را می‌توانید در اینجا بخوانید.

نباید در موسیقی تعصب داشت

موسیقی به هر شکلش خوب است. من بالشخصه تعصب ندارم که یک نفر موسیقی ایرانی گوش نمی‌کند و موسیقی غربی گوش می‌کند. هر کس خودش تصمیم می‌گیرد چه نوع موسیقی را گوش کند. ما نمی‌توانیم برایش نسخه بپیچیم که تو این موسیقی را گوش نکن، این موسیقی را گوش کن. ما باید کاری کنیم که موسیقی‌مان را بهتر ارائه کنیم تا او خوشش بیاید و به موسیقی ما توجه کند. این یک بخش کار است. دیگر اینکه تأثیر موسیقی از دوران جنینی روی بچه‌ها هست. بیشترین تأثیر تربیتی در دوران جنینی نهفته. وقتی در یک خانواده می‌بینید که بچه‌ها با هم فرق دارند، به‌خاطر این است که دوران جنینی‌شان با هم فرق داشته و روحیات و شرایط مادر صددرصد مستقیماً روی فرزند تأثیر می‌گذارد. موسیقی که مادر در آن دوران گوش می‌کند، فرزندش با آن آشنا می‌شود. مادران هر موسیقی که گوش کنند، بچه همان موسیقی را مثل زبان مادر در دوران جنینی می‌گیرد. این است که وقتی به دنیا می‌آید موسیقی‌ای را دنبال می‌کند که در دوران جنینی شنیده. من مخصوصاً به همسرم گفتم که شما یک موسیقی خوب گوش کن، موسیقی فرنگی که گوش می‌کنی، موسیقی پاپ غیرایرانی که گوش می‌کنی، نوع خوبش را گوش کن که این بچه که بعداً به دنیا می‌آید، با نوع خوب موسیقی آشنا باشد. خب الآن این بچه دوازده سالش است و موسیقی را خوب تشخیص می‌دهد؛ یعنی مثل زبان مادری‌اش، موسیقی را می‌داند چه هست. خانمم می‌گفت که یک‌بار در جشن تولد سه‌سالگی‌اش، یک خانمی شروع کرد آواز خواندن و فالش می‌خواند. این بچه گوش‌هایش را گرفت و گفت «نخوان! نخوان!». خب این همان تأثیری‌ست که در دوران جنینی روی بچه گذاشته می‌شود. بعد که به دنیا می‌آید و دوران بچگی و نوجوانی را شروع می‌کند، خودش آن موسیقی را که شنیده دنبال می‌کند. ما نمی‌توانیم او را منعش بکنیم که این موسیقی را چرا گوش می‌دهی، گوش نکن! بلکه باید سعی کنیم موسیقی خوب را در خانه بگذاریم تا بچه به این شکل به موسیقی خوب عادت کند. بچه‌ها تحت تأثیر محیط خانواده به همان راهی می‌روند که پدر و مادرشان رفته‌اند. خب ما که گاهی اوقات انتقاداتی می‌کنیم به موسیقی‌های پاپ ایرانی، به این دلیل است که به‌دور از نژادهای موسیقی ایران است. موسیقی پاپ ایران در قدیم هم بوده؛ مثلاً «باباکرم» یک موسیقی پاپ ایرانی است که البته بچه‌ها دیگر با این‌ها ارتباط برقرار نمی‌کنند. موسیقی سنتی هم سنگین است برای بچه‌ها. اینکه ما بخواهیم بچه‌ها بیایند آواز شجریان گوش کنند! اصلاً این درست نیست. مگر اینکه از دوران جنینی این‌قدر آواز شجریان را شنیده باشد که خودش اتوماتیک‌وار سراغ شجریان برود. من بارها دیده‌ام کسانی را که می‌گویند بچه‌ام سه سالش است، چهار سالش است و جز صدای شما هر چیزی که می‌گذاریم عصبانی می‌شود و می‌گوید این را دوست ندارم؛ شجریان برایم بگذار! خب این یعنی که آن‌قدر در خانه برایش موسیقی شجریان گذاشته‌اند که با شجریان ارتباط برقرار کرده. اما این‌که ما خواسته باشیم همه‌ی بچه‌ها این‌جوری فکر کنند، این‌جوری سلیقه داشته باشند، این نیست. بایستی دید که بچه چگونه دوران جنینی را گذرانده، محیط خانوادگی‌اش چگونه بوده و ما نمی‌توانیم به او فشار بیاوریم که تو این موسیقی را گوش نکن، این موسیقی را گوش کن. یا اگر می‌خواهد ساز بزند، فرض کنید من دلم می‌خواهد بچه‌ام تار بزند، ولی او بگوید نه، من تار دوست ندارم؛ دلم می‌خواهد گیتار بزنم. خب او باید برود گیتار بزند. موسیقی موسیقی است؛ حالا چه تار باشد، چه گیتار. و به هر حال هنرمند با هر کدام از این‌ها می‌تواند ارتباط برقرار کند و لحظات خودش را خوب بکند.

موسیقی ما موسیقی تفکر است

موسیقی هر ملتی در درازنای زمان و تاریخ، با آن ملت جلو آمده و بیانگر همه‌ی حالات یک ملت است؛ از شادی گرفته، از غم گرفته، از شکست گرفته، از پیروزی گرفته، از عروسی گرفته، از عزا گرفته. در همه جا... شما اگر به جنگل‌های آمازون هم بروید، آنجا هم موسیقی و مراسم خودشان را دارند. ما هم موسیقی خاص خودمان را داریم؛ فقط بستگی دارد در تاریخ چه بر ملت گذشته و بر مبنای چه حالاتی با موسیقی زندگی کرده‌اند. موسیقی ما بیانگر تمام حالات مردمان ماست؛ به نحو احسن. خب حالا اینجا دو کلمه هست در موسیقی ما که همیشه به کار برده می‌شود. من می‌خواهم فرق این دو تا را بگویم: موسیقی سنتی و موسیقی اصیل. موسیقی سنتی مثل گردو می‌ماند. گفت هر گردویی گرد است؛ ولی هر گردی گردو نیست. موسیقی اصیل همه چیزش سنتی نیست؛ اما اگر سنتی بود، کاملاً اصیل است. فرق سنت با اصالت این است که در سنت، ما در یک چهاردیواری قرار داریم که سقف دارد، چهار دیوار دارد و از همه طرف ما در آن محصور هستیم؛ این می‌شود «سنت». و در طول تاریخ ما سنت‌های متفاوت ساختیم. یعنی یک نفر آمده سنت‌شکنی کرده و یک چیز دیگر را سنت کرده. و بعدها می‌آیند سنت‌های گذشته را می‌شکنند و یک سنت جدید ایجاد می‌کنند. این خاصیت بشر است و لطفش هم در همین است که وقتی بشر راه کمال را می‌رود، سنت‌های گذشته را دوست ندارد، پی‌گیرش نیست و یک سنت جدید برای خودش می‌سازد. اما اصالت چیز دیگری‌ست. حالا فرض کنیم ما موسیقی ایران، موسیقی هند و مثلاً موسیقی عرب یا هر موسیقی دیگری را در نظر بگیریم و می‌گویند آقا این طرفِ دیوار هند است، این طرف عرب، این هم موسیقی ایرانی است. ما فقط از دو طرف محصوریم، حد داریم که نرویم طرف موسیقی هند و عرب؛ اما از مقابل، از پشت سر، از پایین و از بالا آزادیم که به هر شکل که می‌خواهیم از این اصالت استفاده کنیم و این است که فرق موسیقی سنتی و موسیقی اصیل را بایست این‌گونه ببینیم که الآن بچه‌های ما موسیقی سنتی را خیلی دوست ندارند. من موسیقی سنتی بلدم؛ اما الآن خیلی تابع موسیقی سنتی نیستم، موسیقی اصیل را پی‌گیر می‌شوم و موسیقی اصیل را خیلی‌ها از نسل جوان دوست دارند. ما نبایستی جوان‌ها را وادار کنیم که در موسیقی سنتی گیر کنند. سنت را ما به‌عنوان یک فرهنگ در گذشته برایش احترام قائلیم و نگه‌اش می‌داریم. مثل شعر حافظ و سعدی می‌ماند که غیر از آن هم خودمان شعر می‌گوییم. شاعران دیگر هم شعر می‌گویند و نوپردازی می‌کنند که به شکل دیگری است. این است که ما می‌توانیم از سنت‌ها به شکل‌های مختلف استفاده کنیم. موسیقی ما بیان تمام حالات ما را از غم و شادی دارد و این که بعضی‌ها فکر کنند موسیقی ما غم‌انگیز است، دو دلیل دارد: یکی اینکه بایست دید در تاریخ ما چه رفته و بر مردم ما چه گذشته که موسیقی ما این‌گونه غم‌انگیز است و یکی اینکه این موسیقی ما موسیقی تفکر است و وقتی آن را می‌شنویم ما را به تفکر وامی‌دارد. بعضی‌ها فکر می‌کنند این غم است؛ نه، این غم نیست، موسیقی تفکر است. البته موسیقی غم هم داریم. موسیقی شاد هم داریم. برای همه‌ی حالات‌مان ما موسیقی داریم. و موسیقی ما یکی از موسیقی‌های بسیاربسیار غنی جهان است و شاید بگویم در جهان هیچ جا به اندازه‌ی ما پتانسیل درونی‌اش آن‌قدر قوی نیست. اگر جهان دوتا گام دارد، ما پنج‌تا گام داریم. ما آن دو گام را داریم، سه گام هم اضافه داریم. پس ما هیچی کم نداریم از دنیا که اضافه هم داریم. اگر بر ما در طول تاریخ آن‌چنان گذشته است که به موسیقی نمی‌بایست توجه کنیم، موسیقی‌ای که حرام بوده، موسیقی‌ای می‌شود که هنرمندش تربیت نمی‌شود و تا هنرمند تربیت نشود، موسیقی نمی‌تواند وجود خارجی داشته باشد. ولی موسیقی ما در ذات خودش همه‌ی استعدادها را دارد، همه کار می‌شود با آن کرد؛ فقط باید هنرمندش را تربیت کنیم.

مفاهیم شعر مهم است، نه شکل آن

در شعر آن چیزی که برای ما مهم است مفاهیم درونی است که به شکل کلمات یا در قالب اوزان عروضی یا به شکل شعر نو که ما نمونه‌هایش را دیده‌ایم ارائه شود. در هر دو حال آنچه برای ما مهم است آن مفاهیم درونی است که ما چه می‌خواهیم بگوییم. هر دوی این‌ها جای خودش را در جامعه‌ی ما باز کرده؛ مخصوصاً شعر نو که در این پنجاه شصت ساله جایگاه رفیعی برای خودش پیدا کرده و آهنگسازان روی شعر نو کار کرده‌اند. از نظر من هر دو برای‌مان ارزنده و قابل احترام است و آن را به‌کار می‌گیریم.

ارزش کار خواننده به بداهه‌خوانی است

ما با هنر می‌توانیم با همه صحبت کنیم، با هنرهای مختلف. و هر چه که ما از یک هنر آگاهی بیشتری داشته باشیم، نکات ریز و پیام‌هایش را بهتر دریافت می‌کنیم. ما بداهه‌خوانی و بازیگری بداهه در صحنه را دیده‌ایم. من یک نمونه‌اش را مثلاً بگویم که ارحام صدر بازیگری بود که در کارش بداهه زیاد می‌گفت و مردم شب‌های مختلف اجرایش را می‌رفتند که ببینند او امشب چه چیزی را بداهه می‌گوید و به‌هر حال سالن را خنده برمی‌داشت. در تئاتر افراد زیادی را داشته‌ایم که بداهه ارائه می‌کردند. در موسیقی ایرانی هم ارزش کار خوانندگی بداهه‌خوانی است که در جاهای دیگر نیست. جاهای دیگر از قبل ترانه یا تصنیف آماده شده و تمرین کرده و همان را می‌خوانند. اما در آواز ایرانی لطف در این است که بداهه‌خوانی شود. یعنی اگر مثلاً خواننده ده شب کنسرت می‌دهد، نوبت به آواز که می‌رسد، دو شب کاملاً با هم متفاوت باشد و به یک شکل ارائه نشود. چون ارزش کار یک خواننده‌ی بداهه‌خوان به این است که اگر ده بار یک آواز را می‌خواند، دو بارش مثل هم نباشد.

دلشدگان مثله شد!

علی حاتمی ـ روانش شاد ـ مرد بزرگی در سینمای ایران بوده و هست. وقتی که ایشان برای من پیام داده بودند که برنامه‌ای دارند به نام «دلشدگان» که در ارتباط با زندگی هنرمندان صدسال اخیر است، به فال نیک گرفتم. آن موقع کنسرت‌های امریکا بودم، آمدم ایران، با هم قرار داشتیم و ایشان را دیدم. از طرفی هم آقای حسین علیزاده که موسیقی این فیلم را نوشته بودند، به من تأکید کردند که فلانی اگر تو نیایی، من هم آهنگ‌هایم را از فیلم برمی‌دارم. گفتم من که تا به‌حال خواننده‌ی سینما نبوده‌ام؛ اما ببینم فیلم چه هست، داستانش را بخوانم بعد. من تمام سناریو را خواندم، از اول تا آخرش همه را خواندم. عکس‌هایی که تهیه شده بود از صحنه‌ها را نگاه کردم و بعد هم نظر آقای حاتمی را شنیدم، نظر حسین علیزاده را شنیدم. البته پرهیز داشتم که در سینما بخوانم، چون حقیقتش خودم خاطره‌ی خیلی خوشی از خوانندگی در سینما نداشتم. چون در گذشته آن‌گونه‌ای که بایست باشد، نبوده. یعنی صدای یک نفری که مردم می‌شناختند روی صورت فرد دیگری که مردم او را هم می‌شناختند، قرار می‌گرفت که اصلاً با هم جفت و جور نبودند. گفتم من که کارم این نیست که در سینما بخوانم یا اینکه یکی بیاید جای من لب بزند. مردم صدای من را می‌شناسند و این درست نیست؛ ولی کمک‌تان می‌کنم که شاگردانم کار را بخوانند. خلاصه هر چه که بالا شدیم، پایین شدیم، گفتند که نه! بایستی شما خودت کمک کنی و خودت بخوانی. من باز واقعاً به سختی توانستم خودم را راضی کنم که برای اولین بار در سینما بخوانم. گفتم پس من به یک شرط می‌خوانم و آن اینکه در فیلم اعلام شود که من افتخاراً این کار را کردم که نگویند شجریان حالا می‌خواهد برود سینما و پول دربیاورد. به این شرط من می‌آیم کمک‌تان می‌کنم، می‌خوانم و همه‌ی کارهایش را می‌کنم؛ ولی باید بنویسید که شجریان افتخاراً آمده. و حتی موقعی که می‌خواستم از طریق «دل‌آواز» سی‌دی‌اش را منتشر کنم، کار را از آقای حاتمی خریدم.

بعد که سناریو را خواندم رفتم شعرها را انتخاب کردم. صحنه‌ها را که متوجه شدم چه هست، دیدم صحنه‌هایی نیست که بروم در استودیو بخوانم! یک ضبط صوت دستی داشتم که یک روز با خودم بردم به کوه‌های پونک. رفتم آنجا و شروع کردم به خواندن. ضبط کردم و آمدم؛ بعد که شنیدم دیدم خب خوب شده. همه‌ی آن آوازهایی که شما در فیلم می‌شنوید ـ غیر از تصنیف‌هایی که با گروه خوانده شده ـ آنجا خوانده‌ام. چون صحنه‌ها به‌گونه‌ای بود که مثلاً نشان می‌دادند خواننده‌ای دارد در کوچه‌باغ می‌خواند. این را نمی‌شد در استودیو بخوانی. گفتم من باید بروم این را در کوچه‌باغ یا کوه بخوانم که آن حال و هوا در آن باشد. این بود که من رفتم در آنجا خواندم و ضبط کردم و بردم استودیو، هماهنگ کردیم و یک بخشش را آقای علیزاده رویش ساز زد و دو بخشش هم بدون ساز ماند. لازم است که از روان‌شاد فریدون مشیری هم یاد کنم که چقدر این نازنین وقت گذاشت برای این کار... من خانه‌ام فاز یک شهرک غرب بود و ایشان هم فاز سه یا چهار بودند. به من زنگ می‌زدند که شجریان بلند شو بیا. می‌رفتم. می‌گفت ببین برای این تکه‌ی آهنگ، من این را ساختم، چطور است؟ من مثلاً می‌گفتم اینجایش خوب است، اما اینجا این کلمه با آهنگ جور درنمی‌آید، باید جور دیگری باشد. شروع می‌کرد مثلاً پانزده کلمه می‌نوشت و می‌گفت تو کدام‌یک از این‌ها را می‌پسندی که به‌جایش بگذارم؟ من می‌گفتم مثلاً این بهتر است، آن کلمه را می‌گذاشتند. دقیق نمی‌دانم چند ماه شد؛ ولی برای هر مصرع و بیتش به من زنگ می‌زدند که بلند شو بیا. من می‌بوسمش فریدون را... این‌قدر که نازنین بود این مرد. بله، این خاطراتی بود از فیلم «دلشدگان»... البته فیلم دلشدگان مثله شدها! یعنی آن چیزی که شما دیدید، آن چیزی نبود که حاتمی تهیه کرده بود. این‌قدر از آن درآوردند که من وقتی دیدم گفتم اِ... این که آن فیلم نیست! تمام ارتباطات از بین رفته... اصلاً فیلم یک چیز بی‌سروتهی شده بود!

اذان مؤذن‌زاده خلوص دارد

اذان مؤذن‌زاده اردبیلی دو خصوصیت عمده دارد: یکی اینکه این اذان در «بیات ترک» گفته شده؛ بیات ترک هم همیشه پیام می‌دهد. قدیم هم که بچه بودم یادم است که وقتی می‌رفتند کربلا یا از مکه می‌آمدند، در بیات ترک چاووش‌خوانی می‌کردند. این بیات ترک نوید می‌دهد، آگاه می‌کند، خبر می‌دهد. این است که این انتخاب بسیار خوبی بوده که ایشان این اذان را در بیات ترک گفته و این حالت خیلی خوب بیان می‌شود و این نوید را هر ساعت به شما می‌دهد که ظهر است، یا غروب است، یا سحرگاه است؛ باید نماز بخوانیم. این نویدی که در بیات ترک هست، تأثیر دارد و نکته‌ی دیگر اینکه خیلی با خلوص خوانده شده؛ یعنی با یک خلوصی، این نوید و پیام را داده. این بی‌تأثیر نیست. من بچه بودم که این صدا را می‌شنیدم. شاید بگویم بیشتر از شصت سال است که این اذان را شنیده‌ام و به‌علت اینکه دائم آن را شنیده‌ایم و با آن زندگی کرده‌ایم، تأثیرگذار است.

منبع فایل صوتی: ایران‌صدا

پیاده‌سازی متن: وبلاگ دوست‌داران همایون شجریان

گزارش تصویری مراسم: ایلنا | ایسنا | مهر | فارس

چندی پیش، شانزدهمین نشست انجمن بازیگران ایران در حضور استاد محمدرضا شجریان و جمعی از هنرمندان سینما، تلویزیون و تئاتر در خانه‌ی سینما برگزار شد و استاد شجریان که به دعوت انجمن بازیگران در این نشست حاضر شده بود به پرسش‌ها پاسخ گفت. داود رشیدی (رئیس انجمن) و علی دهکردی (عضو هیئت مدیره‌ی انجمن) اجرای مراسم را به عهده داشتند و سؤالاتی را که به دست‌شان می‌رسید با استاد در میان می‌گذاشتند. آن‌طور که از عکس‌های این مراسم پیداست به‌دلیل استقبال گسترده‌ی اهالی سینما، تعداد زیادی از حضار به‌صورت ایستاده جلسه را دنبال کردند. این در حالی بود که طبق گفته‌ی داود رشیدی، حاضران این جلسه به‌صورت تلفنی دعوت شده بودند و برای جلوگیری از ازدحام بیش از حد در تالار محقر خانه‌ی سینما از اعلام عمومی این برنامه خودداری شده بود.

آنچه در این پست و پست بعدی می‌خوانید، مشروح سخنان استاد شجریان در این جلسه است. استاد آواز ایران در مدت بیش از یک ساعت به پرسش‌ها پاسخ می‌دهد و خاطرات، تجربیات و نظرات خود را درباره‌ی مباحث مختلف هنر و موسیقی بیان می‌کند. در پیاده‌سازی متن صحبت‌های استاد سعی کرده‌ام تا حدی که به فهم موضوع خدشه‌ای وارد نشود، لحن ویژه‌ی بیان ایشان را حفظ کنم و کمتر تغییری در جمله‌بندی‌ها بدهم. در ضمن این نسخه برخلاف آنچه که احتمالاً در خبرگزاری‌های رسمی خوانده‌اید، دچار هیچ‌گونه تلخیص و تغییری نشده است.

برای خواندن پاره‌ی نخست مشروح سخنان استاد شجریان در نشست با سینماگران «ادامه‌ی مطلب» را بخوانید. بخش دوم در روز پنجشنبه ۱۵ بهمن‌ماه منتشر خواهد شد.